Kada pomislimo na forenzičare, obično zamišljamo stručnjake koji traže otiske prstiju, analiziraju DNK tragove ili porede čaure od metka sa onim pronađenim kod osumnjičenih. Gledali smo toliko serija o istražiteljima da odmah možemo da pretpostavimo šta se događa nakon počinjenog krivičnog dela – detektiv u pratnji forenzičara izlazi na lice mesta, pri čemu detektiv uzima izjave svedoka i privedenih osumnjičenih, a forenzičar skuplja dokaze, pakuje ih na odgovarajući način, prema propisanim standardima, i onda analizira u svojoj laboratoriji. Ponekad se nalati stručnjaka čekaju danima, sve zavisi od toga kako je sistem ustrojen.
Ono što je ovde važno je i da jezik ostavlja tragove. Upravo njih proučava forenzički lingvista – stručnjak koji na osnovu pisanih i govornih poruka pokušava da identifikuje autora, proceni autentičnost iskaza i pomogne istražiteljima i sudovima da pravilno protumače dokaze. Njegov osnovni zadatak je analiza jezičkih i glasovnih otisaka, odnosno karakteristika koje svaku osobu čine prepoznatljivom u načinu pisanja i govora.
Jezički otisak čine izbor reči, sintaksičke konstrukcije, stil izražavanja i druge jezičke osobenosti, dok glasovni otisak obuhvata boju glasa, intonaciju i način govora.
Zbog toga forenzički lingvisti analiziraju pisma, SMS i imejl poruke, testamente, ugovore, izjave svedoka, audio i video snimke, pa čak i sadržaje objavljene na društvenim mrežama. To znači da su u korpus analize uključene i izjave svedoka i osumnjičenih, iskazi dati u policiji (dobrovoljno ili pod prisilom, razlika se vidi i u jeziku), pronađene poruke na mestu zločina, razmenjeni mejlovi i SMS poruke koji se odnose na sam slučaj, kao i svi drugi tekstualni dokazi. U savremeno doba dodatni izazov predstavljaju veštačka inteligencija i klonirani glasovi, zbog čega pitanje autentičnosti glasovnih snimaka postaje sve važnije.
U radu forenzički lingvista koristi dve osnovne grupe metoda:
- Komparativne metode podrazumevaju poređenje spornog teksta ili snimka sa poznatim uzorcima govora i pisanja osumnjičenih osoba. Njima pripadaju „glasovni otisak“, identifikacija govornika i pripisivanje autorstva poređenjem sa poznatim uzorcima.
- Nekomparativne metode koriste se kada takvi uzorci ne postoje, pa se na osnovu jednog teksta ili snimka izrađuje profil autora – procenjuju se pol, starost, obrazovanje, poreklo, dijalekat i druge karakteristike govornika.
Analiza se sprovodi kroz kvalitativne i kvantitativne metode.
- Kvalitativna analiza otkriva neobične ili učestale obrasce u tekstu,
- dok kvantitativna meri njihovu zastupljenost i poredi ih sa drugim tekstovima ili bazama podataka.
Jezički dokazi mogu da budu:
- pisani, koji obuhvataju pisma, ugovore, testamente, SMS i imejl poruke, zapisnike i pravne akte;
- usmeni, koji uključuju izjave svedoka, osumnjičenih i drugih učesnika postupka;
- audio-vizuelni, pod kojima se podrazumevaju audio i video snimci, kao i druge vrste simbola i znakova.
U Velikoj Britaniji, gde je forenzička lingvistika odavno akademska disciplina, njena primena obuhvata tri glavne oblasti: pisani jezik pravnih akata i dokumenata, govorni jezik u istražnim i sudskim postupcima i istražnu i dokaznu lingvistiku.
Ipak, posao forenzičkog lingviste nije pronalaženje apsolutne istine. Kako ističe Džon Olson, autorstvo je moguće utvrditi samo sa određenim stepenom verovatnoće. Na stil utiču žanr, okolnosti nastanka teksta, vremenska distanca i mnogi drugi faktori, a posebno su problematični kratki tekstovi, kod kojih su varijacije često velike. Zbog toga je u praksi češće moguće suziti krug osumnjičenih nego sa potpunom sigurnošću identifikovati jednog autora. Uprkos tome, forenzička lingvistika danas predstavlja jednu od najznačajnijih spona između jezika, prava i kriminalistike.
