Studije forenzičke lingvistike u svetu i kod nas

Da biste postali stručnjak za rad u forenzičkoj laboratoriji, morate postati specijalista u konkretnoj oblasti, što podrazumeva prvo usavršavanje na fakultetima, a zatim i u laboratorijama nakon završene srednje škole. Toliko je jednostavno, ali i nije. Naime, to znači da morate da završite osnovne studije, nakon kojih sledi usavršavanje u vidu master i doktorskih studija. Uz to potrebno je da se zaposlite i radom na slučajevima ispečete zanat.

Kako je ovo blog o forenzičkoj lingvistici, za početak karijere najčešće je potrebno imati postdiplomske studije iz te oblasti, iako zahtevi mogu da variraju. Tokom osnovnih studija korisno je birati predmete kao što su lingvistika, engleski jezik, strani jezici, računarstvo, komunikacije i filozofija. Kursevi iz sociologije, psihologije, ljudskog ponašanja, kao i programi koji obuhvataju forenzičke metode, dodatno doprinose razumevanju ove struke i mogu da pomognu da se kandidat izdvoji. Poznavanje više jezika, posebno u poslovima koji uključuju prevođenje, često je ključno. Višejezičnost ne samo da razvija moždane sposobnosti, već i doprinosi dubljem razumevanju lingvističkih pojava.

Nakon što završite studije, bez obzira na to da li je reč o lingvistici, preporučuje se volontiranje ili stažiranje u relevantnim organizacijama, čak i ako posao nije idealan – jer to može da bude dobar način da započnete karijeru i kasnije dođete do stalnog zaposlenja. Iskustvo u srodnim oblastima kao što su socijalni rad, prevođenje ili psihologija može da poveća šanse za pronalazk posla jer pokazuje da razumete ljude. Takođe, iskustvo iz oblasti prava može da pomogne u boljem razumevanju sudskih procedura, što je korisno u radu forenzičara.

Jedan od razloga za studije – koliko zarađuje forenzičar lingvističke struke

Kad dođe jun, đaci i studenti, zajedno s roditeljima, raspredaju šta bi za njihovu budućnost bilo najbolje, iako nikada niko ne može da predvidi koja će zanimanja biti tražena za trideset godina, a za kojima će nestati potražnja. Kod mnogih presuđuje to koliko se konkretno znanje, odnosno veština plaća. I nije da nije važno, ali ne bi trebalo da bude presudno jer stoji ono da snove ostvari onaj ko spoji ono što voli sa onim što je isplativo.

Kada je reč o primenjenoj lingvistici, tj. nekom od poslova za forenzičara lingvističke struke, statistika kaže sledeće:

Zemlja	Prosečna godišnja plata (USD)	Napomena
SAD	$87,160	Forenzički lingvisti sa 5–9 godina iskustva oko 77,814 dolara godišnje
Srbija	~ $25,000 – $27,000	Lingvisti s 10–15 godina iskustva oko 2,557,100 dinara godišnje
Nemačka	~ $57,000 – $61,000	Muškarci zarađuju u proseku 56,460 evra, a žene 52,820 evra godišnje.
Australija	~ $68,000 – $70,000	Lingvisti zarađuju u proseku 102,030 au. dolara godišnje
Kina	~ $23,000 – $25,000	Osnovna plata za lingviste iznosi oko 164,700 juana godišnje
Irska	~ $43,000 – $45,000	Prosečna plata lingviste je 39,663 evra godišnje.
Južna Afrika	~ $28,000 – $30,000	Muškarci zarađuju u proseku 539,700 randa, a žene 502,200 randa godišnje
Pakistan	~ $4,500 – $5,000	Muškarci zarađuju u proseku 1,296,900 pak. rupija, a žene 1,106,000 pak. rupija godišnje

Napomena: Podaci su prikupljeni sa sajtova World Salaries, TalentUp i Indeed.

Plate forenzičkih lingvista značajno variraju širom sveta, u zavisnosti od faktora kao što su iskustvo, obrazovanje, geografska lokacija i specifične veštine. U razvijenim zemljama, kao što su SAD i Australija, plate su znatno više u poređenju sa zemljama u razvoju. Takođe, specijalizacija u forenzičkoj lingvistici i rad u vladinim agencijama ili međunarodnim organizacijama može dodatno da utiče na visinu zarade.

Studije forenzičke lingvistike u Srbiji

Pošto je ovaj blog posvećen forenzičkoj lingvistici, svima onima koji su se toliko zainteresovali važno je da znaju da u Republici Srbiji ne postoji studijski program sa tim nazivom niti posebna katedra, ali postoji predmet i specijalističke studije u okviru drugih studijskih programa na filološkim fakultetima u Beogradu, Novom Sadu, Nišu ili Kragujevcu.

Neki od studijskih programa koji pripremaju kadar za bavljenje istragama u laboratorijama su i na sledećim fakultetima:

1. Kriminalističko-policijski univerzitet, smer osnovnih studija Forenzičko inženjerstvo – https://www.kpu.edu.rs/cms/studije/osnovne-studije/forenzicko-inzenjerstvo. Taj studijski program obuhvata širok spektar naučnih disciplina iz oblasti tehničko-tehnoloških nauka i koncipiran je tako da tokom četvorogodišnjih osnovnih akademskih studija osposobi studente za primenu naučnih metoda karakterizacije materijala u tehnološkim procesima, forenzici i kriminalistici.
2. Fakultet bezbednosti i Fakultet za fizičku hemiju zajednički izvode studijski program specijalističkih strukovnih studija Forenzika, koji je ustanovio Senat Univerziteta u Beogradu 14. jula 2010. godine. Cilj tih studija je osposobljavanje kadrova za obavljanje specijalističkih poslova i zadataka u službama i institucijama bezbednosti i zaštite iz oblasti forenzičke fizičke hemije i menadžmenta u oblasti forenzike. 
3. Katedra za sudsku medicinu Medicinskog fakulteta, koja je 2023. godine obeležila sto godina postojanja.
4. Studije molekularne biologije ili biohemije za rad u laboratorijama u kojima bi se moglo baviti i forenzičkim radom.
5. Nakon studija psihologije ili defektologije na različitim fakultetima postoje specijalističke studije forenzičke psihologije i moduli koji se tiču prevencije i tretmana poremećaja u ponašanju.
6. Forenzička lingvistika – ono čemu je posvećen ovaj blog, kao zasebna Katedra ili studijski program u našoj zemlji ne postoji. Ipak, filološki departmani i univerziteti postoje u Beogradu, Novom Sadu, Nišu i Kragujevcu na kojima možetge steći osnovno lingvističko obrazovanje i usavršavati se na master i doktorskim studijama. Možete odabrati bilo koji strani jezik, srpski jezik ili odsek za opštu lingvistiku i baviti se učenjem. Tek nakon toga dolazi specijalizaicja za forenziku. Dakle, i dalje nedostaje institucionalizovana katedra za forenziku, a posebno za forenzičku lingvistiku.

Nadamo se samo da će nadležni imati sluha za potrebe da se u istražnim postupcima angažuju dobro pripremljeni i obrazovani stručnjaci, kao i da je u tu svrhu potrebno uvoditi nove module i katedre za buduće studente.

Šta je još učinjeno za promociju forenzičke lingvistike u Srbiji?

Upravo predavanje Džona Olsona na naučnom skupu pod nazivom „Forenzička lingvistika u Srbiji” na Internacionalnom univerzitetu u Novom Pazaru u aprilu 2007. godine predstavlja početak ozbiljnijeg razmatranja uloge lingvistike u predistražnim i istražnim postupcima u Srbiji. Ipak, gotovo bez odjeka u našoj javnosti prošla je vest da je održana letnja škola forenzičke lingvistike u pančevačkom departmanu Internacionalnog univerziteta u Novom Pazaru, za njihove studente, ali i ostale zainteresovane građane. Predavači su bili najznačajniji stručnjaci iz date oblasti iz Velike Britanije – prof. dr Džon Olson, forenzički lingvista i direktor Instituta za forenzičku lingvistiku, i prof. dr Kejt Stori-Vajt, forenzički fonetičar i direktor laboratorije „Audioleks”, kao i ugledni lingvisti iz Srbije – prof. dr Vesna Polovina, šef Katedre za lingvistiku Filološkog fakulteta u Beogradu, prof. dr Zorka Kašić, fonetičar s Fakulteta za rehabilitaciju i edukaciju Univerziteta u Beogradu, i Lidija Nikolić, koja se bavi forenzičkom lingvistikom na Internacionalnom univerzitetu u Novom Pazaru. Na toj radionici bavili su se tipovima glasova, analizom pretnji, teškoćama pri poređenju telefonskih snimaka sa snimcima razgovora u pretkrivičnom i istražnom postupku, oproštajnim porukama u slučajevima samoubistava, osnovnim akustičkim problemima u forenzičkoj lingvistici i drugim sličnim temama.

Studije forenzičke lingvistike u svetu

Logično je da zapadne zemlje prednjače po broju katedri za tako specijalizovane studije, da su odavno postavile temelje za tako nešto i da sada samo napreduju. Zbog toga je i spektar za stručno usavršavanje u oblasti forenzičke lingvistike znanto širi.

1. U SAD forenzika je integrisana u visoko obrazovanje na više nivoa. Na primer, Koledž za krivično pravosuđe Džon Džej (eng. John Jay College of Criminal Justice) u Njujorku nudi kurseve koji kombinuju lingvistiku i kriminalistiku, a postoji i niz programa koji studentima omogućavaju rad na stvarnim slučajevima. Iako se fokusira prvenstveno na kriminalistiku, taj koledž nudi kurseve i istraživačke mogućnosti iz oblasti jezičke analize u pravnom kontekstu. Pogodan je za studente koji žele da kombinuju lingvistiku s praktičnom forenzikom, uz kritičko razmatranje uloge jezika u pravnom procesu i analizu kako se usmena i pisana argumentacija može koristiti ili zloupotrebiti na štetu određenih društvenih grupa.
2. Francuski univerziteti, poput Université Paris-Saclay i Université de Strasbourg, razvijaju programe u oblasti analize jezika u pravnom sistemu. Iako termin „forenzička lingvistika” nije uvek eksplicitno korišćen, oblasti poput pravne lingvistike, jezičke ekspertize i sudskog prevođenja čine deo institucionalnih programa.
3. Australijski univerziteti, poput Univerziteta u Melburnu, nude interdisciplinarne pristupe u kojima se forenzika prepliće s primenjenom lingvistikom i pravnim naukama. Studenti mogu da se fokusiraju na pravnu komunikaciju, kao i na jezičke dokaze u sudskim procesima. Sam univerzitet ima istraživački centar posvećen jeziku u forenzičkim dokazima, koji se bavi nepravdom izazvanom pravnim rukovanjem nejasnim govornim zapisima u krivičnim suđenjima. Ovaj centar služi kao nacionalni centar za koordinaciju istraživanja koja uključuju lingvistiku, pravo i sprovođenje zakona.
4. Kao i uvek kada je reč o Kini, ubrzan tehnološki razvoj čini je jednom od zemalja sa najvećim razvojem i u forenzici. Tamo je razvoj forenzike vezan za tehnologiju i bezbednosne studije. Pojedini univerziteti, kao što je Jugozapadni univerzitet političkih nauka i prava (eng. Southwest University of Political Science and Law), nude module koji uključuju i jezičku analizu u kontekstu zakona, naročito u vezi sa digitalnim dokazima i prevarama.
5. Jedan od najpoznatijih univerziteta za forenzičku lingvistiku u svetu nalazi se na Univerzitetu Aston u Birmingemu, Velika Britanija. Nudi master programe, kao i doktorske studije, a poznati su po primeni analize jezika u stvarnim slučajevima. Njihova saradnja s policijom i sudovima čini ih vodećim centrom u ovoj oblasti. Poseduje program iz forenzičke lingvistike koji kombinuje napredne lingvističke studije s praktičnim pravnim aplikacijama. Program je vođen od strane svetski priznatih eksperata i povezan je sa Astonskim institutom za forenzičku lingvistiku (eng. Aston Institute for Forensic Linguistics), vodećim centrom za istraživanje u ovoj oblasti. U istoj temlji velški Univerzitet Kardif nudi pristup forenzičkoj lingvistici kroz širi okvir analize jezika i diskursa. Moguć je i rad na projektima koji se bave analizom pravne komunikacije i svedočenja. Postoji i inovativni MA program iz forenzičke lingvistike koji pruža teorijske i praktične tehnike za analizu jezika u pravnim kontekstima. Studenti se obučavaju da procenjuju ekspertska svedočenja i razmatraju ulogu ekspertize u pravnim sistemima.
6. Univerzitet Mastriht iz Holandije nudi programe iz lingvistike sa specijalizacijom iz forenzičkih primena jezika, sa jakim istraživačkim komponentama. Osim toga, nudi i master program iz forenzike, kriminologije i prava koji pruža uvid u različite discipline uključene u oblast forenzičkog istraživanja. Program omogućava studentima da istraže pravne implikacije kriminalnog ponašanja i upotrebu forenzičkih dokaza na sudu.
7. U Rusiji je obrazovanje u oblasti forenzike integrisano u institucije povezane sa bezbednosnim i pravosudnim sistemom: Moskvoski univerzitet Ministarstva unutrašnjih poslova Rusije ima Forenzički institut koji obučava stručnjake za preliminarnu istragu, kriminalistiku i informacionu bezbednost. Univerzitet Ministarstva unutrašnjih poslova u Sankt Peterburgu obrazuje kadrove za unutrašnje trupe, uključujući forenzičke eksperte i istražitelje. FSB Institut za kriminalistiku (ranije deo KGB-a) specijalizovan je za poligrafska testiranja, biometrijsku analizu i lingvističku ekspertizu u okviru bezbednosnih istraga. Iako su ovi programi fokusirani na forenziku u širem smislu, specijalizovani akademski programi iz forenzičke lingvistike nisu široko dostupni u ruskom obrazovnom sistemu.
8. Univerzitetu Zapadnog Rta (UWC) u Južnoafričkoj Republici pionir je u oblasti forenzičke lingvistike na afričkom kontinentu. Osnovali su Istraživačku katedru za forenzičku lingvistiku i višejezičnost, i nude programe na nivou osnovnih, master i doktorskih studija. Njihovi studenti istražuju teme poput plagijata, atribucije autora i stilometrije, a neki su već angažovani kao veštaci u sudskim slučajevima.
9. Kenijski institut za bezbednost i krivično pravosuđe (KISCJ) nudi programe od sertifikata do master nivoa u oblastima bezbednosti, kriminologije i forenzičkih nauka. Njihovi programi uključuju oblasti poput forenzičke psihologije, kompjuterske forenzike i kriminalističkih istraga.
10. Univerzitet FASTA u Mar del Plati, Argentina, nudi specijalizaciju iz kompjuterske forenzike, fokusirajući se na obuku IT stručnjaka za rad u pravosudnom sistemu.
11. Tehnološki univerzitetski institut Antioquie (TdeA) u Medeljinu, Kolumbija, pruža master program iz forenzičkih nauka i kriminalistike, razvijajući napredne kompetencije za rešavanje problema u ovim disciplinama.
12. Dodatne opcije i kursevi na daljinu za one koji nisu u mogućnosti da se fizički presele, pojedine institucije (kao što su Aston i Cardiff) nude online master programe ili specijalizovane kurseve iz forenzičke lingvistike. Postoje i sertifikati koji se mogu steći putem platformi kao što su FutureLearn ili Coursera u saradnji s univerzitetima.

Međunarodne institucije od značaja za forenziku

Međunarodne bezbednosne organizacije i te kako ulažu u obrazovanje i obuku forenzičara, uključujući i one koji se bave specijalizovanim granama poput forenzičke lingvistike, digitalne forenzike, analize rukopisa, kriminalističke psihologije, itd. Neke od njih su:

1. FBI (Federal Bureau of Investigation) iz SAD, čija su pojedina odeljenja i sektori fokusirana na forenzička istraživanja isključivo:

• Akademija FBI (Kvatiko, Virdžinija) sadrži Forenzički institut i Jedinicu za bihejvioralnu nauku, gde se sprovodi obuka agenata, analitičara i specijalista.
• FBI sarađuje sa univerzitetima kao što su Univerzitet Merilend, Penstejt, pomenuti Koledž DŽon Džej i drugi kroz istraživačke i obrazovne projekte.
• Ima pripravničke programe i istraživačke stipendije za studente forenzičkih nauka.
• FBI-jev Program za forenzičku lingvistiku okuplja stručnjake za analizu jezika u slučajevima pretnji, ucena, ekstremizma i sajber-kriminala.

2. INTERPOL

• INTERPOL kroz svoj Sektor za forenzičke nauke promoviše obrazovanje i razmenu znanja među državama članicama.
• INTERPOL sponzoriše radionice, konferencije i treninge u oblastima kao što su:
  • Biometrija
  • Forenzička genetika
  • Digitalna i jezička analiza
  • Dokumentaciona forenzika
• Saradnja sa univerzitetima i policijskim akademijama širom sveta omogućava stručnjacima iz manjih i slabije razvijenih zemalja da se obuče u savremenim tehnikama.

3. Europol (Evropska unija)

• Ima sopstveni Evropski centar za sajber-krimina (eng. European Cybercrime Centre – EC3) i organizuje napredne forenzičke treninge.
• U saradnji s univerzitetima i istraživačkim centrima sprovodi edukativne projekte i finansira programe u okviru EU (npr. Horizon Europe).

4. Dodatne inicijative i partnerstva

• UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) ima trening module i vodič za obrazovanje forenzičara u zemljama u razvoju.
• Interpol i FBI često učestvuju na međunarodnim kongresima kao što su International Association of Forensic Linguists (IAFL) i sponzorišu istraživačke grantove.
• Privatne organizacije kao što su SWGFL (eng. Scientific Working Group for Forensic Linguistics) i IAFS (eng. International Association of Forensic Sciences) takođe sarađuju s državnim telima na edukaciji kadra.

Dakle, ne samo da ove organizacije ulažu u obrazovanje forenzičara, već i aktivno razvijaju globalne standarde i programe obuke, često omogućujući i stručno usavršavanje osobama iz zemalja koje još nemaju razvijene formalne obrazovne puteve u ovoj oblasti.

Zaključak – gde je svet, a gde smo mi

Iako Srbija ima stručnjake koji se bave analizom jezika u pravnom kontekstu (posebno u sferi sudskog prevođenja i leksikologije), nedostatak posebne akademske strukture za forenzičku lingvistiku ostaje problem. Uporedo sa svetom, gde navedena oblast dobija institucionalnu podršku, kod nas postoji prostor za razvoj – kroz uvođenje specijalizovanih predmeta, katedri i istraživačkih centara. Otvaranjem takvih mogućnosti studenti lingvistike, prava, kriminalistike i komunikologije mogli bi da razvijaju znanja koja ne samo da su akademski relevantna već i društveno korisna – u službi pravde.

Primeri zemalja na različitom stepenu razvoja pokazuju da čak i u zemljama sa ograničenim resursima postoji značajan napredak u razvoju obrazovnih programa iz forenzike i forenzičke lingvistike. U poređenju sa Srbijom, gde takvi programi još nisu institucionalizovani, ovi modeli mogu poslužiti kao inspiracija za razvoj sličnih inicijativa.